Stalking, nazywany także uporczywym nękaniem, to niechciane, powtarzające się próby „zbliżenia się” lub nawiązania kontaktu z drugą osobą, zarówno w świecie rzeczywistym, jak i wirtualnym. Może polegać m.in. na śledzeniu, obserwowaniu, prześladowaniu, nękaniu wiadomościami lub nachodzeniu jakiejś osoby. Efektem tego działania jest wywołanie u osoby pokrzywdzonej poczucia dyskomfortu, zagrożenia, zastraszenia i udręczenia.

Stalker to osoba, która dopuszcza się takich zachowań. Stalkerem może być zarówno ktoś zupełnie obcy, jak i osoba bliska. Motywy stalkera mogą być różne – od oczywistych, jak np. odrzucone uczucie czy konflikt, po zupełnie niejasne, np. reakcja na coś, co osoba ta usłyszała lub zobaczyła. Stalkerem może okazać się każda osoba, niezależnie od płci, pochodzenia, wykształcenia czy rodzaju relacji z ofiarą. Uporczywe nękanie może przybierać różne formy, zarówno w świecie rzeczywistym, jak i wirtualnym. Choć nie można całkowicie uniknąć tego typu zagrożeń, można zmniejszyć ryzyko ich wystąpienia, przykładowo ograniczając dzielenie się informacjami na swój temat w sieci. Najważniejsze, aby nauczyć się rozpoznawać zagrożenie i wiedzieć, jak na nie reagować.

Do najczęściej spotykanych form stalkingu można zaliczyć m.in.:

• liczne, niechciane wiadomości SMS, wiadomości w komunikatorach, wiadomości e-mail itp.;
• liczne, niechciane połączenia telefoniczne/głosowe/video lub próby takich połączeń;
• nagminne, niepożądane przysiadanie się osoby (np. w trakcie zajęć), szukanie bliskości fizycznej z osobą, która sobie tego nie życzy i która dała temu wyraz;
• zostawianie osobie, która sobie tego nie życzy notatek, liścików, prezentów (np. w formie karteczki lub paczki włożonej do torby tej osoby);
• oczekiwanie na osobę w miejscu jej nauki (np. po zajęciach), pracy lub podążanie za nią, śledzenie jej;
• udawanie się do miejsca zamieszkania osoby, uporczywe dzwonienie domofonem, oczekiwanie pod oknami, robienie zdjęć miejsca zamieszkania, wysyłanie tych zdjęć do osoby stalkowanej;
• kontaktowanie się z rodziną lub przyjaciółmi osoby stalkowanej, przekazywanie nieprawdziwych lub poufnych informacji na jej temat, próba wykreowania wizerunku „zatroskanego przyjaciela/partnera” i wyciągnięcia informacji na temat osoby stalkowanej, np. co do jej miejsca pobytu lub danych kontaktowych;
• rozpowiadanie plotek na temat stalkowanej osoby w jej środowisku, publikowanie jej wizerunku i kompromitujących (często zmyślonych) informacji na jej temat;
• robienie zdjęć lub nagrywanie z ukrycia osoby stalkowanej, publikowanie tych zdjęć lub wysyłanie ich do osoby stalkowanej;
• bezpośrednia agresja wobec osoby stalkowanej (werbalna lub fizyczna).

To, co przede wszystkim odróżnia zachowania o charakterze stalkingu od innych form kontaktu, to ich uporczywość, długotrwałość, intensywność i wyraźnie niepożądany charakter. Aby można było rozpoznać stalking, wszystkie te przesłanki muszą zostać w mniejszym lub większym stopniu spełnione. Wbrew potocznemu rozumieniu tego pojęcia, nie można uznać za stalking samego faktu, iż ktoś przegląda twoje publicznie dostępne zdjęcia w serwisach społecznościowych, czy „lajkuje” twoje aktywności online. Trudno również rozpoznać stalking w sytuacji, w której jakaś osoba próbuje (nawet uporczywie) nawiązać z tobą kontakt, jeśli po zakomunikowaniu tej osobie, że sobie tego nie życzysz i np. zablokowaniu jej konta, osoba ta nie podejmuje dalszych prób kontaktu. Sytuacja zmienia się jednak, jeśli osoba ta wykorzystuje pozyskane w ten sposób informacje, aby się do ciebie zbliżyć, dowiedzieć się, gdzie mieszkasz lub studiujesz, kim są twoi przyjaciele i rodzina. Twoje zaniepokojenie powinna w szczególności wzbudzić sytuacja, w której osoba ta daje temu wyrazu (np. w komentarzach) lub tworzy alternatywne konta, w celu kontynuowania niepożądanej aktywności, mimo wyrażenia przez ciebie sprzeciwu i zablokowania jej profilu. Tego typu zachowania powinny stanowić dla ciebie sygnał do podjęcia odpowiednich działań.

Nie ma stuprocentowo skutecznej metody, aby całkowicie uniknąć napotkania stalkera na swojej drodze. Istnieją jednak pewne środki ostrożności, które mogą zmniejszyć takie ryzyko lub zwiększyć twoje bezpieczeństwo, jeśli ktoś już zaczął zachowywać się wobec ciebie w taki sposób. Oto kilka przykładów:

• ostrożne publikowanie treści w mediach społecznościowych (np. nieudostępnianie swoich zdjęć lub udostępnianie ich tylko zaufanym osobom poprzez ustawienia prywatności);
• nieudostępnianie w czasie rzeczywistym swojej aktywności lub relacji z wydarzeń, w których uczestniczysz, zwłaszcza z oznaczeniem bieżącej geolokalizacji;
• ostrożność w publikowaniu treści, które mogą ujawnić wrażliwe informacje na twój temat (np. miejsce zamieszkania, sposób i miejsce spędzania wolnego czasu, tożsamość bliskich przyjaciół i członków rodziny, plany wakacyjne), zwłaszcza, jeśli twój profil w mediach społecznościowych jest otwarty i treści te są publicznie dostępne dla osób postronnych;
• ostrożność w dzieleniu się osobistymi informacjami na swój temat z przypadkowymi, nowo poznanymi osobami (np. w klubie, na koncercie, na korytarzu na uczelni);
• reagowanie na nietypowe, niepokojące zachowania, dzielenie się informacją o nich z osobami bliskimi i zaufanymi;
• niepozostawianie urządzeń elektronicznych (np. komputera, telefonu), dokumentów i bagażu osobistego bez nadzoru;
• dbanie o to, aby w sytuacjach, w których możesz napotkać stalkera, towarzyszyły ci inne osoby (np. koledzy i koleżanki z uczelni, współlokator, partner lub partnerka).

Pamiętaj: to, że doświadczasz stalkingu, nie jest nigdy twoją winą!

Uporczywe nękanie, znane powszechnie jako stalking, stanowi przestępstwo na gruncie polskiego kodeksu karnego. Jest ono uregulowane w art. 190a tej ustawy:

Art.  190a kodeksu karnego

§  1. Kto przez uporczywe nękanie innej osoby lub osoby dla niej najbliższej wzbudza u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia lub istotnie narusza jej prywatność, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

(…)

§  4. Ściganie przestępstwa określonego w § 1 (…) następuje na wniosek pokrzywdzonego.

Zgodnie z przepisami, stalking to uporczywe (czyli intensywne i długotrwałe) nękanie osoby lub jej bliskich, które prowadzi do wywołania uczucia zagrożenia, poniżenia lub naruszenia prywatności. Przepisy nie precyzują dokładnie, co oznacza „uporczywość”, ale z praktyki orzeczniczej polskich sądów wynika, że pojedyncze lub sporadyczne próby niechcianego kontaktu nie są wystarczające, aby uznać je za stalking. Aby można było mówić o uporczywym nękaniu, działania sprawcy muszą być regularne i powtarzalne (np. codzienne, liczne wiadomości lub telefony przez kilka tygodni czy miesięcy). Warto rejestrować każdą próbę kontaktu ze strony stalkera, co pomoże wykazać, że zachowanie stalkera miało charakter ciągły i konsekwentny.

Przepisy dodatkowo wskazują, że skutkiem działania sprawcy powinno być „uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia”. Ten element odwołuje się nie tylko do częstotliwości i intensywności kontaktu, ale także do efektu, jaki działanie sprawcy wywiera na twoją psychikę i twoje poczucie bezpieczeństwa. Nie bez znaczenia jest tu również świadomość sprawcy co do tego, że działa w sposób bezprawny, nieakceptowalny, niepożądany i naruszający normy społeczne. Dlatego też niezwykle istotne jest wyrażenie sprzeciwu wobec działania stalkera. Unaoczni to sprawcy, że jego działanie nie jest akceptowalne i nie będzie dłużej tolerowane. Sprzeciw taki powinien być wyrażony w sposób stanowczy i jednoznaczny. W miarę możliwości powinien mieć formę pisemną lub elektroniczną (np. być odpowiedzią na wiadomość SMS sprawcy) i jasno wyrażać, że nie życzysz sobie jakichkolwiek dalszych prób kontaktu ani w świecie realnym, ani wirtualnym. Warto też poinformować sprawcę o możliwych konsekwencjach nierespektowania twojego sprzeciwu (np. w postaci powiadomienia policji). Sprzeciw wyrażony w taki sposób bardzo wyraźnie sygnalizuje sprawcy, że jego działania są niepożądane i powinny się natychmiast zakończyć. Jeśli stalker nie zaprzestanie swoich działań pomimo udokumentowanego sprzeciwu, a sprawa zostanie zgłoszona organom ścigania, będzie to mocny argument, iż sprawca doskonale wiedział, co robi, a twoje poczucie zagrożenia i udręczenia jest „uzasadnione okolicznościami”.

Kolejną z przesłanek pociągnięcia sprawcy do odpowiedzialności jest „istotne naruszenie prywatności”. Przepisy nie precyzują czym jest to „istotne naruszenie”. Nie jest nim jednak samo przeglądanie twoich publicznie dostępnych zdjęć w mediach społecznościowych. Jeśli jednak sprawca wykorzystuje zdobyte w ten sposób informacje w celu uzyskania kolejnych informacji na twój temat, umieszcza niepokojące komentarze lub wysyła niepokojące wiadomości (np. odnoszące się do twojego miejsca zamieszkania, miejsca pracy, formy i miejsca spędzania wolnego czasu, planów wakacyjnych) lub nawiązuje kontakt z twoimi najbliższymi w celu zdobycia ich zaufania, pozyskania informacji na twój temat lub zbliżenia się do ciebie, to takie naruszenie prywatności może już zostać uznane za „istotne” (zwłaszcza, jeśli jest połączone z uporczywymi próbami kontaktu z tobą).

Należy zwrócić uwagę na § 4 przytoczonego artykułu, który wskazuje, iż ściganie przestępstwa stalkingu odbywa się na wniosek osoby pokrzywdzonej. Oznacza to, iż poza złożeniem standardowego zawiadomienia do organów ścigania o możliwości popełnienia przestępstwa, niezbędne jest także złożenie wniosku o ściganie sprawcy. Co ważne, wniosek taki może złożyć jedynie osoba pokrzywdzona. Jeśli więc dowiesz się o stalkingu, którego doświadcza inna osoba, i powiadomisz o tym organy ścigania, nie oznacza to, że postępowanie wobec sprawcy zostanie wszczęte. Osoba pokrzywdzona musi poprzeć to zawiadomienie odpowiednim wnioskiem. Oznacza to również, że jeśli to ty doświadczasz stalkingu, to jedynie twój kontakt z organami ścigania może doprowadzić do wszczęcia odpowiedniego postępowania.

Może się zdarzyć, że będziesz doświadczać stalkingu, ale nie będziesz znał tożsamości stalkera. Nie przejmuj się tym, ponieważ wniosek o ściganie nie musi zawierać danych sprawcy ani dotyczyć konkretnej osoby. Wystarczy, że jesteś w stanie udokumentować samą aktywność sprawcy, nawet anonimowego. Jeśli organy ścigania uznają, że działanie sprawcy realizuje znamiona przestępstwa i postanowią wszcząć postępowanie,  to we własnym zakresie podejmą odpowiednie kroki, aby ustalić tożsamość sprawcy.

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o tym, jak zgłaszać przestępstwa organom ścigania, a także jakie uprawnienia przysługują osobie pokrzywdzonej, zapoznaj się z naszym poradnikiem, dostępnym pod adresem: https://bezpieczni.uj.edu.pl/zglaszanie-przestepstw.

Przede wszystkim: jak najszybciej, adekwatnie i konsekwentnie. Dobór reakcji zależy od tego, jakiego konkretnie zachowania dopuszcza się stalker. Jeśli sytuacja wskazuje na to, że zachowanie sprawcy może stanowić bezpośrednie, poważne zagrożenie dla twojego bezpieczeństwa, w szczególności dla twojego zdrowia lub życia (np. stalker podąża za tobą do twojego miejsca zamieszkania, śledzi cię, oczekuje na ciebie pod domem, wysyła wiadomości z groźbami pod twoim adresem), niezwłocznie skontaktuj się z numerem alarmowym 112 i poinformuj o sytuacji odpowiednie służby ratunkowe.

W przypadkach niewymagających natychmiastowej interwencji służb ratunkowych:

• Wyraź sprzeciw – poinformuj stalkera, że nie życzysz sobie jakiegokolwiek dalszego kontaktu (ani w świecie realnym, ani wirtualnym). Poinformuj również, że w razie niezastosowania się do twojej prośby, powiadomisz organy ścigania.
• Nie wdawaj się w dalszą komunikację ze stalkerem – zachowaj konsekwencję w działaniu. Po wyrażeniu sprzeciwu, nie odpowiadaj na jakiekolwiek próby dalszego kontaktu i nie wdawaj się w jakąkolwiek komunikację ze stalkerem.
• Nie usuwaj wiadomości – o ile to możliwe, nie usuwaj wiadomości i rejestruj wszelkie próby kontaktu ze strony stalkera. W szczególności zachowaj tę wiadomość, która potwierdza wyrażenie przez ciebie sprzeciwu wobec działań stalkera.
• Zadbaj o obecność świadków – poinformuj osoby zaufane o sytuacji, dziel się z nimi informacjami o działaniach stalkera. Jeśli to możliwe, zadbaj o to, aby były bezpośrednimi świadkami niepożądanej aktywności.
• Poinformuj osoby w twoim najbliższym otoczeniu – uwrażliw je na możliwą aktywność stalkera, poproś o wzmożoną czujność, reagowanie i udzielenie wsparcia w razie potrzeby.
• Zbieraj wszelkie materiały potwierdzające działanie stalkera – zrzuty ekranu, zdjęcia, filmy, nagrania, wiadomości, rejestr połączeń, tożsamość potencjalnych świadków.
• Prowadź dzienniczek niechcianego kontaktu – rejestruj, nagrywaj lub zapisuj wszystkie niepożądane próby kontaktu oraz informacje dotyczące czasu, miejsca i charakteru niepożądanych zachowań. Pomoże ci to uporządkować ciąg zdarzeń i zebrać wszystko w logiczną całość, która będzie bardzo przydatna w kontakcie z organami ścigania.
• Zgłoś sprawę organom ścigania – udaj się do najbliższej jednostki policji lub prokuratury i złóż zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa, wraz z wnioskiem o ściganie. Skorzystaj z poradnika dostępnego na stronie: https://bezpieczni.uj.edu.pl/zglaszanie-przestepstw.
• Jeśli aktywność stalkera ma miejsce także na uczelni, w szczególności jeśli stalker jest osobą studiującą lub zatrudnioną na UJ, poinformuj o sprawie Dział ds. Bezpieczeństwa i Równego Traktowania – Bezpieczni UJ, jak również opiekuna kierunku lub roku studiów (jeśli studiujesz na UJ) albo przełożonego (jeśli pracujesz na UJ).
• Zadbaj o siebie – unikaj samotności, poproś o pomoc osoby zaufane, zadbaj o swój dobrostan i zdrowie psychiczne. Jeśli jesteś osobą studiującą lub zatrudnioną na UJ, skorzystaj ze wsparcia Studenckiego Ośrodka Wsparcia i Adaptacji – SOWA.
• Jeśli stalkerem jest osoba studiująca na UJ lub nauczyciel akademicki, skieruj wniosek o wszczęcie postępowania wyjaśniającego do Prorektora UJ ds. dydaktyki (jeśli sprawcą jest student lub doktorant) lub do Prorektora UJ ds. polityki kadrowej i finansowej (jeśli sprawcą jest nauczyciel akademicki).

Każdy przypadek stalkingu na UJ należy zgłosić do Działu ds. Bezpieczeństwa i Równego Traktowania – Bezpieczni UJ. Osoby zatrudnione w Dziale skonsultują twój przypadek, poinformują o możliwych dalszych krokach, przedstawią ścieżki działania, z których możesz skorzystać i udzielą informacji na temat miejsc, w których możesz uzyskać pomoc. Udzielą ci również wsparcia w poinformowaniu odpowiednich osób i jednostek na uczelni i wskazówek w odniesieniu do procedur, z których możesz skorzystać.

Jeśli w związku z sytuacją doświadczasz kryzysu zdrowia psychicznego, czujesz, że sytuacja cię przerasta i sobie z nią nie radzisz, skorzystaj ze wsparcia Studenckiego Ośrodka Wsparcia i Adaptacji – SOWA. Osoby zatrudnione w SOWA pomogą ci zadbać o siebie, pozbierać myśli i znaleźć w sobie siłę, aby poradzić sobie z tą sytuacją. Wsparcie psychologiczne udzielane przez SOWA jest bezpłatne dla wszystkich osób studiujących na UJ i ma charakter poufny. Przy SOWA działa również punkt konsultacyjny dla pracowników.